Karnoprawna odpowiedzialność członków zarządu - część II

W
poprzednim wpisie przeanalizowano odpowiedzialność karną, którą
członkowie zarządu spółek handlowych mogą ponosić na podstawie
przepisów Ustawy Kodeks spółek handlowych z dnia 15 września 2000
r. (Dz.U.2020.1526 t.j. z dnia 2020.09.03). Kodeks spółek
handlowych to tylko jeden z aktów prawnych zawierających regulacje
prawne dotyczące tego zagadnienia. Kontynuując problematykę
karnoprawnej odpowiedzialności członków zarządu spółek
handlowych, wskazać należy również na odpowiednie przepisy
zawarte w Ustawie Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r.
(Dz.U.2020.1444 t.j. z dnia 2020.08.24)
regulujące tę materię.

Na
podstawie przepisów Kodeksu karnego (dalej: k.k.) członek zarządu
może ponieść odpowiedzialność karną w pierwszej kolejności na
podstawie art. 300 § 1 k.k., który penalizuje: usuwanie,
ukrywanie, zbywanie, darowanie, niszczenie, rzeczywiste lub pozorne
obciążanie albo uszkadzanie składników majątku spółki - w
sytuacji grożącej niewypłacalności lub upadłości - co
prowadzi do udaremnienia lub uszczuplenia zaspokojenia wierzycieli
spółki. Należy
wyjaśnić, iż udaremnienie
zaspokojenia swojego wierzyciela będzie miało miejsce wtedy, gdy
nie zostanie on w ogóle zaspokojony, nawet w części, gdy jego
zaspokojenie nie będzie możliwe, a zatem, gdy
wierzyciel, kierując egzekucję do majątku dłużnika, nie będzie
mógł zaspokoić swojego roszczenia. Natomiast uszczuplenie
zaspokojenia wierzyciela nastąpi wtedy, gdy wierzyciel nie zostanie
zaspokojony w całości, lecz jedynie w części. Należy więc
uznać, że bez znaczenia jest to, w jakim stopniu wierzyciel nie
został zaspokojony (tak:
J. Skorupka, Przestępstwo
udaremnienia egzekucji oraz udaremniania lub uszczuplania
zaspokojenia wierzycieli,
PS 2001, nr 11-12, s. 176). Grozi za to kara pozbawienia wolności do
lat 3.

Ponadto
członek zarządu może odpowiadać również za doprowadzenie
do upadłości lub niewypłacalności spółki, co prowadzi do
udaremnienia lub ograniczenia zaspokojenia wierzycieli spółki
(art. 301 § 2 k.k.). Cytowany przepis nie precyzuje, w jaki sposób
dłużnik doprowadzi do opisanego skutku, więc trzeba założyć, iż
chodzić tu będzie o wszystkie podejmowane przez niego działania i
środki, które doprowadzą do takiego rezultatu. Jest to
jednocześnie przestępstwo skutkowe, dla którego dokonania
konieczny jest skutek w postaci ogłoszenia upadłości bądź
niewypłacalności (tak: M. Kulik [w:] Kodeks
karny. Komentarz aktualizowany,
red. M. Mozgawa, Gdańsk 2021, teza 7 i 8 do art. 301). Za tego
rodzaju występek grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do
lat 5.

Poza
tym ustawodawca przewidział również odpowiedzialność karną
członków zarządu, którzy - będąc dłużnikami kilku
wierzycieli - w
sposób lekkomyślny doprowadzają do upadłości bądź
niewypłacalności, w szczególności poprzez
trwonienie części składowych majątku, zaciąganie zobowiązań
lub zawieranie transakcji oczywiście sprzecznych z zasadami
gospodarowania (art.
301 § 3 k.k.). Na czym w szczególności miałyby polegać
wymienione wyżej zachowania dłużnika? Sam fakt niewypłacalności
lub zgłoszenia upadłości nie może rzecz jasna uzasadniać jeszcze
karalności dłużnika - przyczyną tego musi być jego określone
zachowanie. W tym zakresie bardzo trafnie wskazał T. Oczkowski, iż:
z
uwagi na fakt, że mamy tu do czynienia z ingerencją prawa karnego
we w pełni legalną sferę aktywności ludzkiej, w celu pewnego
sprecyzowania zakresu karygodności karalnego „złego”
prowadzenia swoich interesów ustawa podaje przykłady tego rodzaju
„przestępczych” przejawów kierowania działalnością
gospodarczą. Zaliczono do nich trwonienie majątku czy też
zawieranie ryzykownych lub niecelowych transakcji. Niewątpliwie
chodzi tu bowiem o rażące naruszenia zasad
gospodarowania jako przyczyny niewypłacalności (tak:
T.
Oczkowski [w:] Kodeks
karny. Komentarz, wyd.
III, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2020, teza 6 do art. 301).
Przez „trwonienie części składowych majątku” rozumieć należy
np. wydawanie wszystkich dochodów pochodzących z prowadzonej
działalności gospodarczej na potrzeby konsumpcji dłużnika oraz na
inne potrzeby, które nie sprzyjają tej działalności, ale także
przeznaczanie składników majątkowych na cele charytatywne czy
społeczne, co dokonuje się z jednoczesnym pokrzywdzeniem
wierzycieli; z kolei przykładem „zaciągania zobowiązań lub
zawierania transakcji oczywiście sprzecznych z zasadami
gospodarowania” jest zawieranie umów o wysokim poziomie ryzyka
(np. zakłady itp.), jak również generowanie wydatków, które nie
przyczynią się w żadnym stopniu do rozwoju firmy, lecz mogą
spowodować utratę jej płynności finansowej (zob.
T. Oczkowski [w:] Kodeks
karny. Komentarz,
wyd. III, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2020, teza 7 do art.
301). Za omawiany występek grozi kara grzywny, ograniczenia wolności
albo pozbawienia wolności do lat 2.

Z
kolei na podstawie art. 302 § 1 k.k. członkowi zarządu grozi
również kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo kara
pozbawienia wolności do lat 2 za działanie
na szkodę wierzycieli spółki - w sytuacji niemożności
zaspokojenia wszystkich wierzycieli - poprzez spłacanie lub
zabezpieczenie tylko niektórych z nich.
Istotę tego rodzaju odpowiedzialności dobrze określił Sąd
Apelacyjny w Białymstoku w swym wyroku z dnia 7 lipca 2017 roku
(sygn. akt II AKa 69/17), wskazując, iż: Przepis art. 302 § 1
k.k. określa odpowiedzialność na przestępstwo faworyzowania
wierzycieli polegające na zaspokojeniu roszczeń tylko niektórych z
nich ze szkodą dla pozostałych. Istota tej normy dotyczy sytuacji,
gdy dłużnik nie mogąc zaspokoić wszystkich swoich wierzycieli
wobec grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, spłaca bądź
zabezpiecza jednych kosztem pozostałych. Innymi słowy dłużnik
posiada zdolność spłaty długu w stosunku do niektórych, a
istnieje groźba, że wkrótce nie będzie mógł zaspokoić żadnego
z nich - LEX nr 2369654.

W
kolejnym wpisie omówione zostaną inne jeszcze podstawy prawne
ponoszenia przez członków zarządu odpowiedzialności karnej,
zawarte w Kodeksie karnym.

Kontynuacja tematu karnoprawnej odpowiedzialności członków zarządu - część 3