Skoro sprawy przybrały taki obrót - rzecz o wykonywaniu umów w sytuacji nie do przewidzenia

***

„Wszelkie
rozwiązania prawne, które umożliwiają modyfikowanie
zobowiązania z uwagi na nieoczekiwane zdarzenia
po
jego powstaniu,
mają szczególne znaczenie w okresach gwałtownych zmian stosunków
społecznych i gospodarczych”¹.

***

Jest powszechnie
wiadome, że obecnie cały świat zmaga się ze skutkami i
zagrożeniami koronawirusa. Jak napisał Gianluca Di Feo, zastępca
redaktora naczelnego włoskiego dziennika „La Repubblica”:

„Kiedy
minie zaraza nic nie będzie tak jak wcześniej”².

Choć nie wiadomo
jak będzie wyglądała rzeczywistość, po zakończeniu sytuacji
stanu zagrożenia epidemicznego, to jedno jest przewidywalne -
dojdzie do gospodarczego spowolnienia oraz do powstania ryzyka
związanego z wykonywaniem umów,
które zostały zawarte przed wystąpieniem stanu epidemicznego
zagrożenia koronawirusem i dopiero mają być spełnione.

Pojawia się
pytanie co w takiej sytuacji zrobić, szczególnie gdy jest się
przedsiębiorcą, który zawarł umowę z innym przedsiębiorcą i
umowa ta ma być realizowana przez strony.

KTO TO JEST
DŁUŻNIK I KIM JEST WIERZYCIEL?

Z odpowiedzią
przychodzi nam art. 353 §1 i §2 Kodeksu cywilnego:

„§ 1. Zobowiązanie
polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika
świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić.

§ 2. Świadczenie
może polegać na działaniu albo na zaniechaniu”³.

Na przykładzie
umowy sprzedaży. Wierzycielem jest np. Sprzedawca, który przeniósł
własność oraz wydał Kupującemu przedmiot sprzedaży, Kupujący
odebrał już ten przedmiot i będzie teraz miał spełnić
świadczenie w postaci zapłaty ceny.
Umowa ta jest umową
wzajemną (zob. art. 487 § 2 Kodeksu cywilnego), co znaczy, że
w
zamian za przeniesienie własności rzeczy i jej wydanie przez
Sprzedawcę, Kupujący rzecz odbiera i płaci umówioną cenę.
Wzajemnymi umowami są też np. umowa najmu, umowa dzierżawy, umowa
dostawy, umowa zlecenia, umowa agencyjna, umowa ubezpieczenia.

NALEŻYTA -
SZCZEGÓLNA - STARANNOŚĆ PRZEDSIĘBIORCY W POLSKIM PRAWIE

Od
przedsiębiorców w polskim obrocie prawnym, w sferze stosunków
cywilnoprawnych (czyli szczególnie zawierania i wykonywania umów)
wymagana jest tzw. kwalifikowana, szczególna staranność.

Przedsiębiorca w
polskim prawie cywilnym nie tylko jest zobowiązany do przestrzegania
zasady „pacta
sunt servanda”
(z łac. umów należy dotrzymywać), ale także nałożony jest na
niego prawny obowiązek szczególnej staranności za zawarte przez
niego zobowiązania, wynikający z art. 355 § 2 Kodeksu cywilnego,
który brzmi:

„Należytą
staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego
działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu
zawodowego charakteru tej działalności”⁴.

Cóż zatem
znaczy, że dłużnik wykonuje zobowiązanie (np. zawartą umowę)
należycie?
Oznacza to, że wykonuje je zgodnie z regułami wykonywania
zobowiązań, o których mowa w art. 354 Kodeksu cywilnego:

„§ 1. Dłużnik
powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób
odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom
współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie
ustalone zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom.

§ 2. W
taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu
zobowiązania wierzyciel”⁵.

Jak tłumaczą
znamienici przedstawiciele doktryny:

„Obowiązkiem
dłużnika jest wykonać zobowiązanie zgodnie z regułami
określonymi
w przepisie art.
354 k.c. Dopiero
stan niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania daje
podstawę do dokonania oceny staranności dłużnika
(por. wyrok SN z dnia 19 grudnia 2002 r., II
CKN 1067/00, LEX nr 75359 oraz trafne uwagi J. Jastrzębskiego, O
umownych modyfikacjach podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej
dłużnika,
KPP 2007, z. 3, wspierające pogląd o związaniu braku należytej
staranności dłużnika z jego winą, s. 804 i n.). Skoro jednak
przypisanie wówczas dłużnikowi braku należytej staranności
oznacza jego winę, więc uzasadnione jest wskazanie na kryterium
określone w przepisie art.
355 k.c. jako na wzorzec zachowania dla dłużnika
wykonującego zobowiązanie. Jego niedochowanie może go bowiem
narazić na odpowiedzialność. Jeżeli brak przepisu szczególnego i
strony inaczej nie postanowiły, powinien wykonać zobowiązanie z
należytą starannością (art.
472 k.c.).
Strona
stosunku obligacyjnego, która nie dopełni tego obowiązku, naraża
się na odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu niewykonania lub
nienależytego wykonania zobowiązania (art.
471 k.c.).
Można
powiedzieć, że należyta staranność jest progiem, który powinien
przekroczyć dłużnik, aby nie narazić się na zarzut niedbalstwa,
a w konsekwencji - odpowiedzialność”⁶.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ
WYNIKAJĄCA Z ZAWARTEJ UMOWY

Opisana powyżej
sytuacja jest standardowym przykładem tzw. odpowiedzialności
kontraktowej dłużnika, z którą wielokrotnie mamy do czynienia w
obrocie gospodarczym. Art. 471 Kodeksu cywilnego brzmi:

„Dłużnik
obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub
nienależytego wykonania zobowiązania, chyba
że
niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem
okoliczności, za
które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi”⁷.

Wiele umów w tym
względzie jest modyfikowanych przez strony umowy w taki sposób, aby
rozszerzyć odpowiedzialność

z tytułu
niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania i trudno się
temu dziwić.

„Przyjęte
rozwiązanie wskazuje więc na to, że zasadniczo w przypadku
niewykonania zobowiązania wierzyciel może żądać od dłużnika,
oprócz wspomnianego wcześniej wykonania zobowiązania, naprawienia
szkody wynikłej z niewykonania, a w przypadku nienależytego
wykonania zobowiązania, wierzyciel może żądać naprawienia szkody
powstałej w skutek wadliwego świadczenia”⁸.

Jednak jak dodaje
autor cytowanej powyżej publikacji:

„Ocena
kształtu kontraktowej odpowiedzialności byłaby niepełna, gdyby
pominąć końcową część art. 471 KC. Sens przywołanego
sformułowania jest taki, że dłużnik
nie może ponosić odpowiedzialności odszkodowawczej za wszystkie
zdarzenia, które powodują niewykonania lub nienależyte wykonanie
zobowiązania”⁹.

Warto tutaj
przytoczyć jeszcze dwa ważne artykuły związane z wykonaniem umowy
wzajemnej, dotyczące następczej niemożliwości świadczenia oraz
niemożliwości świadczenia, za którą nie odpowiada żadna ze
stron.

„Art.
475. [Następcza niemożliwość świadczenia]

§ 1. Jeżeli
świadczenie stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które
dłużnik odpowiedzialności nie ponosi, zobowiązanie wygasa.

§ 2. Jeżeli
rzecz będąca przedmiotem świadczenia została zbyta, utracona lub
uszkodzona, dłużnik obowiązany jest wydać wszystko, co uzyskał w
zamian za tę rzecz albo jako naprawienie szkody”¹⁰.

„Art.
495. [Niemożliwość świadczenia, za którą nie
odpowiada żadna strona]

§ 1. Jeżeli
jedno
ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek
okoliczności, za które żadna ze stron odpowiedzialności nie
ponosi,
strona, która miała to świadczenie spełnić, nie może żądać
świadczenia wzajemnego, a w wypadku, gdy je już otrzymała,
obowiązana jest do zwrotu według przepisów o bezpodstawnym
wzbogaceniu.

§ 2. Jeżeli
świadczenie jednej ze stron stało się niemożliwe tylko częściowo,
strona ta traci prawo do odpowiedniej części świadczenia
wzajemnego. Jednakże druga strona może od umowy odstąpić, jeżeli
wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia ze względu na
właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez tę
stronę cel umowy, wiadomy stronie, której świadczenie stało się
częściowo niemożliwe”¹¹.

NADZWYCZAJNA
ZMIANA STOSUNKÓW - art. 357¹
§ 1 Kodeksu cywilnego (rebus
sic stantibus)

Art. 357¹
§ 1 dotyczy tych umów, które
zostały już zawarte, jednak przed wystąpieniem nadzwyczajnej
zmiany stosunków,
i które mają być wykonane przez strony umowy.

„Komentowany
przepis znajdzie zastosowanie, jeżeli konsekwencją nadzwyczajnej
zmiany stosunków jest sytuacja, że
spełnienie świadczenia zgodnie z treścią zobowiązania byłoby
połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziło jednej ze stron
rażącą stratą.

Niemniej,
świadczenie jest możliwe do spełnienia i nie ma podstaw do
zastosowania przepisów określających skutki prawne niemożliwości
świadczenia
(art.
471, 475 i 495 k.c.)”¹².

Art. 357¹
§ 1 Kodeksu cywilnego stanowi:

„Jeżeli
z powodu nadzwyczajnej
zmiany stosunków
spełnienie
świadczenia byłoby
połączone
z nadmiernymi
trudnościami
albo groziłoby
jednej ze stron rażącą
stratą,
czego
strony nie przewidywały przy zawarciu umowy,
sąd
może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia
społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość
świadczenia lub nawet orzec
o rozwiązaniu umowy.
Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec
o
rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu
poprzedzającym”¹³.

W obecnym
stanie faktycznym, związanym ze stanem zagrożenia epidemicznego,
mamy do czynienia z tzw. sytuacją „nie do przewidzenia”, albo
też mówiąc językiem Kodeksu cywilnego, „nadzwyczajną zmianą
stosunków”.

Dla większego
zrozumienia tego co ustawodawca nazwał „nadzwyczajną zmianą
stosunków” należy odnieść się do przedstawicieli doktryny
prawa cywilnego:

„Termin
„zmiana stosunków” nie określa zmiany w indywidualnej sytuacji
strony zobowiązania (np. kłopoty finansowe, choroba), ale zmiany w
zakresie stosunków społecznych, dotyczące większej grupy
podmiotów,
a w szczególności zmiany warunków gospodarczych, o
charakterze powszechnym i niezależne od stron (por.
wyrok SN z dnia 7 maja 1993 r., I
CR 5/93,
LEX nr 374455).

Istotna
zmiana obowiązujących przepisów prawnych może także oznaczać
zmianę stosunków, o których mowa w art.
357¹ k.c.,
chociaż
najczęściej będzie następstwem szczególnych wydarzeń natury
gospodarczej lub społeczno-politycznej (por.
słusznie P. Machnikowski (w:) E. Gniewek, P.
Machnikowski, Komentarz,
2013, art. 357¹,
nb 10)”¹⁴.

W
zaistniałej na chwilę obecną rzeczywistości stanu zagrożenia
epidemicznego, szczególnie ocenianej z punktu widzenia
przedsiębiorcy, który zawierał umowy z innymi przedsiębiorcami
będziemy mieć do czynienia z nadzwyczajną zmianą stosunków.

W
wyroku z dnia 21 września 2011 r. Sąd Najwyższy orzekł:

„Przez
nadzwyczajną zmianę stosunków rozumieć należy stan rzeczy, na
który składają się okoliczności
nieobjęte typowym ryzykiem umownym,
mające
obiektywny charakter, a zatem niezależne od stron,
czego one nie przewidywały przy zawieraniu umowy i nie miały
podstaw do przewidzenia”¹⁵.

JAKIEGO
RODZAJU UMÓW DOTYCZY ART. 357¹
§
1 Kodeksu cywilnego?

Art.
357¹
§ 1 Kodeksu cywilnego ma zastosowanie wyłącznie do świadczeń,
które ciągle mogą być spełnione, ale powstanie „nadmierna
trudność” lub groźba „rażącej straty”, która musi być w
tym wypadku następstwem nadzwyczajnej zmiany stosunków.

Jeśli
te przesłanki pozostają w adekwatnym związku przyczynowo -
skutkowym (zob. art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego) to możemy
skorzystać z uprawnienia wynikającego
z klauzuli rebus
sic stantibus, co
może znacząco zmitygować ryzyko związane
z wykonaniem tej
umowy.

Jakiego
rodzaju umów dotyczy nadzwyczajna zmiana stosunków i klauzula rebus
sic stantibus
z art. 357¹
Kodeksu cywilnego?
Z pomocą może nam przyjść znowu ww. orzeczenie Sądu Najwyższego:

„Artykuł
357¹ k.c.
nie wyłącza spod swego zakresu stosowania jakiegokolwiek rodzaju
umowy, a zatem także umowy ubezpieczenia”¹⁶.

Wystąpienie
stanu zagrożenia epidemicznego jest okolicznością mającą
obiektywny charakter, całkowicie niezależną od stron umowy, której
nie sposób było przewidzieć przy zawieraniu umowy przed
wystąpieniem ww. stanu zagrożenia epidemicznego.

Co
to oznacza dla przedsiębiorcy? Oznacza, to, że w uzasadnionym
wypadku będzie on miał uprawnienie skierowania się z roszczeniem
do właściwego sądu w celu zmiany sposobu wykonania umowy lub też
zmiany wysokości świadczenia - np. wysokości ceny, która ma być
zapłacona - a nawet do jej rozwiązania, z powodu zaistnienia
szczególnych okoliczności.

Na
koniec należy pamiętać jeszcze o bardzo ważnym fakcie, na art.
357¹
§ 1 Kodeksu cywilnego nie może powołać się dłużnik, który
pozostaje w zwłoce ze spełnieniem świadczenia (zob. art. 476
Kodeksu cywilnego).

„Natomiast
jeżeli do zmiany stosunków dojdzie nie
tylko po zawarciu umowy, lecz także po terminie wymagalności
roszczenia, wtedy z żądaniem zmiany lub rozwiązania umowy nie może
występować dłużnik, który pozostaje w zwłoce
(por. T. Wiśniewski (w:) G. Bieniek, Komentarz,
t. I, 2011, s. 45)”¹⁷.

radca
prawny Wojciech Młocek

„Tomasik
Pakosiewicz Groele Adwokaci i Radcowie Prawni sp. p.”

www.tpg.net.pl

aplikant
adwokacki Kazimierz D. Karasiński

„Gatner
& Gatner” Kancelaria Adwokacka

www.kancelaria-gatner.pl