Karnoprawna odpowiedzialność członków zarządu - część I

Członkowie
zarządu spółek handlowych - w związku z pełnioną przez siebie
funkcją - niewątpliwie mogą ponosić odpowiedzialność
cywilnoprawną, jednakże należy podkreślić, iż za określone
zachowania podlegają oni również odpowiedzialności karnej. W
jakich sytuacjach i za jakiego rodzaju zachowania poniosą oni zatem
odpowiedzialność karną? Otóż wskazać należy, iż przepisy,
które regulują tę kwestię są w znacznej mierze rozproszone i
odnaleźć je możemy w różnych ustawach. Niniejszy wpis dotyczył
będzie jedynie odpowiedzialności karnej, którą członkowie
zarządu mogą ponosić na podstawie przepisów Ustawy Kodeks spółek
handlowych z dnia 15 września 2000 r. (Dz.U.2020.1526 t.j. z dnia
2020.09.03). W kolejnych wpisach zaprezentowane zostaną inne
podstawy prawne ponoszenia przez członków zarządu
odpowiedzialności karnej.

W
Kodeksie spółek handlowych (dalej: k.s.h.) karnoprawną
odpowiedzialność członków zarządu uregulowano szczegółowo w
tytule V - Przepisy karne (art. 586 - 595 k.s.h.). Członkowie
zarządu lub likwidatorzy spółek handlowych poniosą
odpowiedzialność karną za dopuszczenie się przestępstw m.in. w
związku z wykonywaniem swych funkcji. Wskazać należy w pierwszej
kolejności na art. 586 k.s.h., który stanowi, iż: Kto, będąc
członkiem zarządu spółki albo likwidatorem, nie
zgłasza wniosku o upadłość spółki handlowej pomimo powstania
warunków uzasadniających według przepisów upadłość spółki
- podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia
wolności do roku. Przy czym za M. Rodzynkiewiczem trzeba założyć,
że: obowiązek
dłużnika zgłoszenia wniosku o upadłość jest wykonany tylko w
razie prawidłowego złożenia tego wniosku do sądu upadłościowego
w wymaganym terminie. Jeżeli zostanie złożony
wniosek nieodpowiadający wymaganiom prawa upadłościowego albo
nienależycie opłacony i w związku z tym zostanie on zwrócony
bez wzywania dłużnika o jego uzupełnienie lub opłacenie (art. 28
ust. 1 pr. up.), to należy uznać, że dłużnik nie wykonał
obowiązku zgłoszenia wniosku o upadłość, co umożliwia przyjęcie
odpowiedzialności karnej na podstawie art. 586
(tak: M. Rodzynkiewicz [w:] Kodeks
spółek handlowych. Komentarz,
wyd. VII, WKP 2018, art. 586). Należy podkreślić ponadto, iż czyn
z art. 586 k.s.h jest występkiem umyślnym, co determinuje fakt, iż:
błąd
sprawcy co do tego, iż zachodzą określone prawem przesłanki
zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości (przesłanki te
obiektywnie zachodziły, a sprawca sądził, że nie zachodzą),
powoduje dekompletację znamion umyślności i brak odpowiedzialności
karnej nawet wtedy, gdyby błąd ten był zawiniony (tak:

M.
Rodzynkiewicz [w:]
Kodeks spółek handlowych. Komentarz, wyd.
VII, WKP 2018, art. 586).

Na
podstawie art. 587 k.s.h, odpowiedzialność karną poniesie ten, kto
przy wykonywaniu obowiązków wymienionych w tytule III i IV ogłasza
dane nieprawdziwe albo przedstawia je organom spółki, władzom
państwowym lub osobie powołanej do rewizji.
Grozi za to kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo
pozbawienia wolności do lat 2. Dodatkowo ustawodawca penalizuje
także nieumyślne działania sprawcy w tym zakresie, za co grozi
kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności
do roku. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Lublinie w swym wyroku z dnia
23 grudnia 2002 r. (sygn. akt II Aka 310/02): Przestępstwo z art.
587 Kodeksu spółek handlowych jest przestępstwem indywidualnym, a
więc może go popełnić tylko osoba, która wykonuje obowiązki w
tytule III Kodeksu spółek handlowych (np. członek zarządu komisji
rewizyjnej, rady nadzorczej, likwidator itd.). Do osób tych należą
również założyciele spółki akcyjnej, a więc osoby, które
przyczyniały się do jej utworzenia i podpisały statut spółki
(art. 301 § 3 Kodeksu spółek handlowych). Natomiast inne osoby,
które w sprawozdaniach finansowych podają nieprawdziwe dane albo
przedstawiają je organom nadzorczym, władzom państwowym lub
badającemu sprawozdanie finansowe i księgi handlowe, podlegają
odpowiedzialności karnej z art. 35 § 1 lub § 2 ustawy z dnia 18
października 1991 r. o badaniu i ogłoszeniu sprawozdań finansowych
oraz biegłych rewidentach i ich samorządzie (Dz. U. Nr 111
z 1991 r., poz. 480 z późn. zm.) - LEX nr 80596.

Karze
grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 6
miesięcy podlega członek zarządu albo likwidator, który dopuszcza
do nabycia przez spółkę handlową własnych udziałów lub akcji
albo do brania ich w zastaw (art.
588 k.s.h.). Nabywanie akcji lub udziałów własnych jest
niedozwolone. Sytuacja polegająca na nabyciu udziałów własnych
jest szczególna, gdyż spółka wówczas uzyskuje prawa udziałowe
wobec samej siebie, co wzmocniłoby nadmiernie członków zarządu i
likwidatora, stanowiąc jednocześnie zagrożenie dla obrotu (A.
Kidyba [w:] Komentarz
aktualizowany do art. 301-633 Kodeksu spółek handlowych,
Gdańsk 2020, art. 588).

Kolejnym
penalizowanym przez k.s.h. działaniem członków zarządu lub
likwidatorów sp. z o.o. jest dopuszczenie
do wydania przez spółkę dokumentów imiennych, na okaziciela lub
dokumentów na zlecenie na udziały lub prawa do zysków w spółce.
Grozi za to kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo
pozbawienia wolności do 6 miesięcy (art. 589 k.s.h.). Przestępstwo
to może być popełnione tylko umyślnie, a jego sprawcą może być
członek zarządu lub likwidator, który wydał taki dokument, jak
również członek zarządu, który nie przeciwstawił się takim
czynnościom (A. Kidyba [w:] Komentarz
aktualizowany do art. 301-633 Kodeksu spółek handlowych,
LEX/el. 2020, art. 589).

Z
kolei
członek zarządu, który dopuszcza do wydania dokumentów akcji:
niedostatecznie opłaconych, przed zarejestrowaniem spółki,
a w przypadku podwyższenia kapitału zakładowego - przed
zarejestrowaniem podwyższenia podlega
na podstawie art. 590 k.s.h. grzywnie, karze ograniczenia wolności
albo pozbawienia wolności do roku. Sprawcą tego przestępstwa może
być tylko i wyłącznie członek zarządu spółki akcyjnej. Jest to
przestępstwo, które może być popełnione tylko umyślnie -
sprawca zatem musi mieć świadomość tego, iż akcje są
niedostatecznie opłacone, albo spółka nie została jeszcze
zarejestrowana, albo podwyższenie kapitału zakładowego nie zostało
wpisane do rejestru - w takiej sytuacji chce dopuścić do wydania
akcji albo co najmniej godzić się na to, że zostaną one wydane.
Przy czym błąd sprawcy (chociażby zawiniony) - wyłączy jego
świadomość (M. Rodzynkiewicz [w:] Kodeks
spółek handlowych. Komentarz,
wyd. VII, Warszawa 2018, art. 592).

Za
delikty członków zarządu wyszczególnione w art. 594 k.s.h. grozi
natomiast wyłącznie kara grzywny w wysokości do 20.000 zł, a
polegają one na tym, że członek zarządu spółki handlowej lub
likwidator,
wbrew obowiązkowi dopuszcza do tego, że zarząd: nie składa sądowi
rejestrowemu listy wspólników, nie prowadzi księgi udziałów
zgodnie z przepisami art. 188 § 1 albo nie prowadzi
księgi akcyjnej zgodnie z przepisami art. 341 § 1,
nie zwołuje zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia,
odmawia wyjaśnień osobie powołanej do rewizji lub nie dopuszcza
jej do pełnienia obowiązków, nie przedstawia sądowi rejestrowemu
wniosku o wyznaczenie biegłych rewidentów, nie ogłasza wzmianki o
złożeniu opinii przez biegłego rewidenta w sądzie rejestrowym
zgodnie z przepisem art. 312 § 7 albo dopuszcza do tego, że spółka
przez czas dłuższy niż trzy miesiące wbrew prawu lub umowie
pozostaje bez rady nadzorczej w należytym składzie. Warto
w tym miejscu przytoczyć Postanowienie SN z dnia 18 stycznia 2017 r.
(V CZ 89/16), które precyzuje charakter odpowiedzialności członków
zarządu lub likwidatorów spółek handlowych na podstawie art. 594
k.s.h. Otóż SN wskazał, iż sprawy o nałożenie grzywny na
podstawie art. 594 k.s.h. dotyczą odpowiedzialności cywilnej
członków zarządu i likwidatorów za zaniechanie wykonania z winy
umyślnej obowiązków wymienionych w art. 594 k.s.h. Jest to
odpowiedzialność o specyficznym charakterze, a jej cel, którym
jest zastosowanie represji wobec członka zarządu (likwidatora) nie
realizującego obowiązków wymienionych w art. 594 k.s.h., zbliża
ją do odpowiedzialności dyscyplinarnej i odpowiedzialności karnej
w szerokim rozumieniu tego pojęcia - LEX nr 2298314.

Kara
grzywny do 5000 zł grozi z kolei na podstawie art. 595 k.s.h za brak
wymaganych w pismach, zamówieniach handlowych czy informacjach
danych,
o których mowa w przepisach tam wskazanych. Przepis powyższy
dotyczy odpowiedzialności członków zarządu i likwidatorów spółek
kapitałowych, a także komplementariuszy spółki
komandytowo-akcyjnej (uprawnionych do reprezentacji spółki).
Opisanego czynu zabronionego można dokonać zarówno przez
działanie, jak i zaniechanie. Osoby zobowiązane mogą przecież w
ogóle nie posługiwać się pismem, które zawiera wymagane
informacje, ale również mogą to być niepełne dane (A. Kidyba
[w:] Komentarz
aktualizowany do art. 301-633 Kodeksu spółek handlowych,
LEX/el. 2020, art. 595).

Reasumując,
warto, by członkowie zarządu spółek handlowych mieli świadomość,
za jakiego rodzaju zachowania mogą oni zostać pociągnięci do
odpowiedzialności karnej. Przy czym Kodeks spółek handlowych to
tylko jedna z ustaw, która zawiera przepisy dotyczące tej materii.

Kontynuuj czytanie części drugiej - Karnoprawna odpowiedzialność członków zarządu, część 2